top of page

İNSANI ANLAMANIN FARKLI YOLLARI

Psikoloji, insan deneyimine tek bir pencereden bakmaz. Düşüncelerimizi, duygularımızı, davranışlarımızı ve ilişkilerimizi anlamaya çalışan farklı kuramsal ve terapötik yaklaşımlar, aynı insan deneyimine farklı sorularla yaklaşır.

 

​Bu bölümde, çalışmalarımda yararlandığım Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), Şema Terapi ve Kabul ve Kararlılık Terapisinin (ACT) insana nasıl baktığını, hangi kavramlardan yola çıktığını ve değişimi nasıl ele aldığını bilimsel çerçeveleri içinde anlatıyorum.​

 

Aynı insana, farklı pencerelerden bakalım.

TERAPİ YAKLAŞIMLARI

İnsan deneyimine farklı sorularla yaklaşan üç ayrı pencere.

BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAPİ (BDT)

Düşünceler, duygular ve davranışlar arasındaki ilişkiyi anlamak.

ŞEMA TERAPİ

Tekrar eden örüntülerin ardındaki ihtiyaçları ve yaşantıları anlamak.

KABUL VE KARARLILIK TERAPİSİ (ACT)

İçsel deneyimlerimizle ilişkimizi ve değer verdiğimiz yönde hareket edebilmeyi anlamak.

TERAPİ YAKLAŞIMLARI

BİLİŞSEL DAVRANIŞÇI TERAPİ (BDT)

Düşüncelerimiz, duygularımız ve davranışlarımız birbirini nasıl etkiliyor?​

NEDİR?

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), 1960'lı yıllarda Aaron T. Beck'in çalışmalarıyla şekillenen; düşünceler, duygular, davranışlar ve bedensel tepkiler arasındaki ilişkiyi ele alan, yapılandırılmış ve işbirliğine dayalı bir terapi yaklaşımıdır.

TEMEL BAKIŞ AÇISI

BDT'nin temelindeki bilişsel modele göre, yaşadığımız durumları nasıl algıladığımız ve yorumladığımız; duygusal, davranışsal ve bedensel tepkilerimizle ilişkilidir.

Düşünceler, duygular, davranışlar ve bedensel tepkiler birbirlerini etkileyerek zaman içinde tekrar eden döngüler oluşturabilir.

NEYE ODAKLANIR?

  • Yaşanan durumlar ve bunlara verilen anlamlar

  • Otomatik düşünceler

  • Temel ve ara inançlar (varsayımlar ve kurallar)

  • Duygusal ve bedensel tepkiler

  • Davranış örüntüleri ve başa çıkma biçimleri

  • İnançların ve başa çıkma biçimlerinin gelişiminde rol oynayan geçmiş yaşantılar

BDT'NİN MERCEĞİNDEN

“Bir durumu nasıl yorumladığım; ne hissettiğim ve nasıl davrandığımla nasıl ilişkili?”

BİLİMSEL DAYANAĞI VE YAYGINLIĞI

BDT, dünya genelinde en kapsamlı araştırılan psikolojik yaklaşımlardan biridir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve NICE gibi sağlık otoritelerinin güncel klinik kılavuzlarında çeşitli ruhsal güçlükler için önerilen psikolojik müdahaleler arasında yer almaktadır.

BDT'NİN BİLİŞSEL KATMANLARI

BDT'de bir durumda aklımızdan geçen düşüncelerin ardında, kendimiz, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiğimiz daha genel inançlar bulunabilir. Bu yapı üç düzeyde ele alınabilir: Otomatik Düşünceler Günlük yaşamda bir durum karşısında zihnimizden hızlıca geçen düşünce veya imgeler. “Kesin yanlış bir şey söyledim.” Ara İnançlar Deneyimlerimiz sonucunda geliştirdiğimiz varsayımlar, tutumlar ve yaşam kuralları. Genellikle “Eğer..., o zaman...” veya “...malıyım” biçiminde karşımıza çıkabilir. “Hata yaparsam insanlar beni yetersiz görür.” Temel İnançlar Kendimiz, diğer insanlar ve dünya hakkında geliştirdiğimiz daha derin ve genel kabuller. “Ben yetersizim.” Bu inançlar değişmez gerçekler olarak değil, yaşam boyunca öğrenilmiş ve yeniden değerlendirilebilen anlamlandırma biçimleri olarak ele alınır.

ŞEMA TERAPİ

Neden bazı duygular, ilişkiler ve davranış örüntüleri hayatımızda tekrar tekrar karşımıza çıkar?

NEDİR?

Şema Terapi, Jeffrey Young tarafından geliştirilen; BDT'nin düşünceler, duygular, davranışlar ve bedensel tepkiler arasındaki ilişkiyi ele alan çerçevesini, erken dönem yaşantılar, temel duygusal ihtiyaçlar ve ilişkisel örüntülerle genişleten bütüncül bir terapi yaklaşımıdır.

Özellikle uzun süredir devam eden ve tekrar eden duygu, düşünce, davranış ve ilişki örüntülerini anlamaya odaklanır.

TEMEL BAKIŞ AÇISI
BİLİMSEL DAYANAĞI VE YAYGINLIĞI

Şema Terapi bugün farklı ülkelerde kullanılan ve uluslararası eğitim standartları bulunan bir yaklaşımdır. Araştırma birikimi BDT'ye göre daha yenidir; bilimsel kanıtları özellikle kişilik bozuklukları alanında güçlenmiş, farklı psikolojik güçlüklerdeki kullanımı üzerine araştırmalar ise gelişmeye devam etmektedir.

18 ERKEN DÖNEM UYUMSUZ ŞEMA

Şema Terapiye göre çocukluk ve ergenlik dönemindeki yaşantılarımız, temel duygusal ihtiyaçlarımız ve mizacımız; kendimiz, diğer insanlar ve ilişkiler hakkında geliştirdiğimiz şemaların oluşumunda rol oynayabilir.

Bu şemalar bugün yaşadığımız olaylarda yeniden etkinleşerek duygularımızı, düşüncelerimizi, ilişkilerimizi ve başa çıkma biçimlerimizi etkileyebilir.

NEYE ODAKLANIR?

  • Temel duygusal ihtiyaçlar

  • Erken dönem uyumsuz şemalar

  • Şemaların gelişiminde rol oynayan erken dönem yaşantılar

  • Başa çıkma biçimleri

  • Şema modları (belirli anlarda öne çıkan duygu ve başa çıkma halleri)

  • Tekrar eden duygusal ve ilişkisel örüntüler

ŞEMA TERAPİNİN MERCEĞİNDEN

“Bugün tekrar eden bu tanıdık örüntünün kökleri nerede ve hangi ihtiyaçlarımla ilişkili?”

KABUL VE KARARLILIK TERAPİSİ (ACT)

Zorlayıcı düşünce ve duygular varken de bizim için önemli olan yönde ilerleyebilir miyiz?

NEDİR?

Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT), Steven C. Hayes ve çalışma arkadaşlarının öncülüğünde geliştirilen, modern davranış bilimlerine dayanan bir terapi yaklaşımıdır.

ACT'nin merkezinde psikolojik esneklik vardır: kişinin içinde bulunduğu anla ve kendi deneyimleriyle temas kurabilmesi, koşullara göre davranışını değiştirebilmesi veya sürdürebilmesi ve kendisi için önemli olan değerler doğrultusunda hareket edebilmesi.

BİLİMSEL DAYANAĞI VE YAYGINLIĞI

ACT, yaklaşık kırk yıldır gelişen ve farklı psikolojik ve sağlıkla ilişkili güçlüklerde araştırılan uluslararası bir yaklaşımdır. Dünya Sağlık Örgütünün ACT ilkelerine dayanan stres yönetimi uygulamaları farklı toplumlarda araştırılmış ve uygulanmıştır. ACT bazı güncel klinik kılavuzlarda da belirli güçlükler için önerilen psikolojik yaklaşımlar arasında yer almaktadır.

TEMEL BAKIŞ AÇISI

ACT, zorlayıcı düşünce ve duyguları yaşamdan tamamen çıkarmaya çalışmak yerine, onlarla kurduğumuz ilişkiyi ele alır.

Amaç, içsel deneyimlerimize daha esnek yaklaşabilmek ve onların varlığında da bizim için anlamlı olan yönde hareket edebilmektir.

NEYE ODAKLANIR?

  • Düşünce ve duygularla kurulan ilişki

  • Zorlayıcı içsel deneyimlerden kaçınma ve onları kontrol etme örüntüleri

  • Şimdiki anla temas

  • Kişinin değer verdiği yaşam yönleri

  • Bu değerlerle uyumlu davranışlar

bottom of page